Forex’in Tərifi və Tarixçəsi

//Forex’in Tərifi və Tarixçəsi
Forex’in Tərifi və Tarixçəsi 2017-07-23T13:08:50+00:00

Beynəlxalq valyuta mübadilə bazarı olan Forex (Foreign Exchange) və ya qısa şəkildə FX dünyanın ən böyük maliyyə bazarıdır. Bu bazarda gündəlik orta hesabla dövriyyə həcmi təxmini 5.5 trilyon dollardan artıqdır ki, bu da müqayisəli şəkildə analiz edildikdə ABŞ-ın bütün fond bazarlarının gündəlik dövriyyə həcmindən dəfələrlə çoxdur. Forex bazarında valyutaların alqı-satqısı telefon və ya elektron şəbəkə vasitəsilə icra edildiyindən Forex bazarı birjadan kənar valyuta bazarı (Over-The-Counter) və ya “banklararası” valyuta bazarı hesab edilir. Forex bazarında ticarət əməliyyatları mərkəzləşdirilməmişdir, fond və ya əmtəə bazarlarında olduğu kimi birja məkanı ilə təmin olunmur. Dünyanın istənilən yerindən internet əlaqəsi ilə ticarətləri icra etmək olar və buda forex bazarını digər bazarlardan üstün edir.

Bu gün Forex olaraq bilinən bazarların təməli 1973-ci ildə qoyulmuşdur. Lakin pulun pul vahidindən digər valyutasına çevrilməsi çox köhnə çağlara qədər gəlib çıxmışdır. İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl dünyada ən basqın olunan pul İngilis Pounduydu. Ancaq İkinci Dünya müharibəsi zamanı ingilislərin Almaniya ilə olan mübarizəsi nəticəsində Funt gücünü itirdi. 1929 böhranı ilə gücünü itirmiş olan ABŞ dolları, İkinci Dünya müharibəsi zamanı ABŞ iqtisadiyyatının güc qazanması ilə günümüzə qədər ən şok istifadə edilən pul vahidi olmuşdur və Amerika Birləşmiş Ştatları də dünyanın iqtisadi gücü halına gəlmişdir.

Bretton Woods, kiçik ABŞ əyaləti olan New Hampshire’deki Carroll qəsəbəsinin bir bölgəsidir. 1944-ci ildə burada təşkil edilən Birləşmiş Millətlər Pul və Maliyyə konfransından sonra müqavilə imzalandı və bu konfrans ilə ortaya çıxan sistem “Bretton Woods Sistemi” olaraq adlandırıldı. Bretton Woods’ta, Mount Vaşinqton Otelində edilən konfransında 45 ölkə iştirak edib. Bu konfrans sonunda imzalanan müqavilə ilə Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) mərkəzi quruluş olaraq qəbul edildi. Razılaşma ilə qurulan sistemə “Qızıl Birjası Standartı” da deyilir. Nizamlanan sabit məzənnə sistemi olan “Bretton Woods Sistemi” eyni zamanda qızıl valyuta standartı meydana gətirmişdir. Çünki bu müqavilə ilə ABŞ Dolları qızıla, digər pullar da ABŞ Doları’na bağlanmışdı. Bu müqavilə ilə 35 $, 1 ons qızıl sabit dəyərinə qaytarıldı. Əllərində ABŞ dolları olan ölkələr mərkəz bankları vasitəsi ilə bu dollarlar, ABŞ-da qızıla çevrilirdi. Yenə əllərində ABŞ dolları olan xüsusi şəxslər isə bunları ancaq sərbəst bazarda qızıla çevirə bilirdilər. Bretton Woodsu məqsədi, qısa dövrlü dalğalanmalar qarşısında valyuta kurslarına sabitliyi təmin etmək üçün nizamlamaq, valyuta quru dəyişmələrinə devalvasiyanın yaranmasına manə olmaq idi. Sazişə görə BVF, sistemin bu məqsədə uyğun aparılmasına görə məsul tutuldu.

Mart 1971-ci ildə, Avropa Şurası, Ortaq Bazar ölkələrini iqtisadi və maliyyə birliyə doğru aparacaq Verner planını hazırlayıb qəbul etdi. Ölkələr, Verner Planı çərçivəsində, Avropa pul vahidlərinin öz aralarında dalgalanmalarını sabitliyə qovuşdurmaq üzərində razılaşdılar. Avropa pul vahidlərinin özləri arasında valyuta quru hərəkətləri küçülmekte (ilan), Dollara (tunel) qarşı isə nisbi olaraq böyük qalmaqda idi. Bu səbəblə, bu sistem “tuneldəki ilan” (snake in the tunnel) adını almışdı. 1971-ci ilin dekabr ayında Belçika, Kanada, Fransa, Almaniya, İtaliya, Hollandiya, İsveç, İsveçrə, İngiltərə və ABŞ-dan ibarət olan (Groups of ten) ölkələr Vaşinqtonda Smithsonian universitetində toplanmışlar və Smithsonian müqaviləsini yaratdılar. Bu müqavilə ilə ABŞ dollarının əsas xarici ölkə pullarına görə 8% faiz dəyəri salındı​​. Lakin çox qısa müddət içərisində Amerikan Dollar kursundaki bu devalvasiya nisbətinin qeyri-kafi olduğu ortaya çıxdı. Dollara spekulyativ hücumlar qarşısında 12 fevral 1973 tarixində 10% nisbətində yeni devalvasiya edildi. Lakin spekulyativ hərəkətlər o qədər böyük idi ki, 1 mart-18 mart 1973 tarixləri arasında valyuta bazarları bağlanmaq məcburiyyətində qaldı. Valyuta bazarları 19 Martda yenidən açılanda Yapon və əsas Avropa pul vahidləri Dollar qarşısında sərbəst dalğalanmağa buraxıldı. Başlanğıcda bu keçici tənzimləmə olaraq düşünülsə də, yeni dövr – elastik qur sistemləri dövrü başlayırdı.

1972-ci ildə isə Avropa Birliyi pul vahidlərinin ABŞ dollarına olan asılılığını azaltmağa istiqamətli qərarlar aldı. Buna istiqamətli ilk cəhd Hollandiya, Belçika, İtaliya, Fransa, Qərbi Almaniya və Lüksemburqun öz aralarında European Joint Float sisteminin təşkilinə başladı. Razılaşma xüsusilə valyuta məzənnəsinin Bretton Woods sistemindən daha dekabrda dalğalanmasına geniş imkan Verdi. Bretton Woods sistemi və SmithsonianSazişin azalmalarınaəsasən, Aprelin 1972-də bir yerə yığılaraq yenidən Avropa dövlətləri ilə də razılaşdırılıb ki- ilan dairəsi 2,25% təşkil edir, tunelin spektri də 4,50% təşkil edir. Dekabrın 1978-də Avropa Şurası Martın 1979-dən qüvvədə olması üçün Avropa Valyuta İttifaqının yaradılması qəbul edib. 1979-ci ildə Avropa Pul vahidi (ECU – European Currency Unit) təyin olundu. 1 yanvar 1999 tarixindən etibarən Avro, ECU’nun yerini aldı. Nəhayət, dəyişən valyuta sisteminin əsas tələb və təklif qaydalara görə pul dəyərinin dəyişməsinə imkan Verdi. Bu gün, forex bazarı dünyanın ən böyük və ən likvit bazarının. Inter-bank bazarının hər gün spekulyativ və ticari əməliyyat sıxlığının böyük bir hissəsini təşkil edir. Böyük bir bank gündəlik milyard dollar səviyyəsində əməliyyat edə bilər. Bu əməliyyatların bir qismi müştəriləri üçün həyata keçirilir, ancaq böyük bir hissəsi bankların öz hesabları və səhmdarları tərəfindən icra edilir. Son vaxtlara a qədər, forex brokerları böyük həcmləri əməliyyatlar, Banklararası ticarət və kiçik ödənişlər qarşılığında anonim tərəfləri görüşdürərək əməliyyat edərdilər. Bu gün bu sistem mükəmməl fəaliyyət göstərən elektron sistemləri ilə tam idarə olunur. Bu texnologiya sayəsində treyder bütün əməliyyatlarını özü reallaşdıra və milisaniyeler ilə ölçülən sürətlərdə alış-veriş edə bilir.

Bu bazarın ən əhəmiyyətli hissələrindən biri isə aldıqları mal və xidmətlər üçün kurs (foreign exchange) alış-verişi edən şirketlerdir. Bankları ilə müqayisədə, beynəlxalq şirkətlər daha kiçik həcmli alış-veriş əməliyyatı edərlər, şirkətlərə aid canlanma bazarlara və bazar nisbətlərinə qısa vaxtlı olaraq təsir edərlər.

Milli mərkəz bankları forex bazarlarında olduqca əhəmiyyətli bir rol oynayırlar. Mərkəzi banklar nəzarət altında pul kütləsinin inflyasiya, faiz dərəcələri və rəsmi və qeyri-rəsmi valyuta vahidinin nisbəti çatdırmağa çalışırlar.

İnvestisiyaların idarə edilməsi firmaları (baş idarə öz müştəriləri, məsələn pensiya fondları və fondunun gəlirləri böyük hesabları) bazarlıq ticarəti asanlaşdırmaq üçün valyuta bazarlarında istifadə edirlər. Bəzi fond rəhbərlik firmaları müştərilərinə aid hesablar ilə riskləri limitləndirmə üsulu ilə spekulyativ əməliyyatlar edərək qazanc əldə etmə məqsədi güdər. Bu şəkildə olan əməliyyatlar olduqca kiçikdir və bir çoxu böyük idarələrinə malikdirlər və bundan ötəri geniş trading (alış-veriş) həcmlərini çata bilərlər.

Hedc fondları indiyədək 1996-ci ildən təcavüzkar paritet şayiələrə əhəmiyyəti qazanıb. Hedge fondları milyard dollarlar üzərindəki öz sərmayəsinə nəzarət edərlər və milyard dollar səviyyəsində borclanma gücləri var, bundan ötrü mərkəz bankları ilə birgə, əgər iqtisadi tarazlıqlar hedc fondlarına keçirsə, demək olar ki hər pariteyi dəstəkləyə bilər.

İki növ forex broker növü vardır: spekulyativ alış-veriş etmə imkanı verən brokerlar və fiziki Çatdırılma edən brokerlər nümunə olaraq satın alınan paritenin bir bank hesabına transferi.

ABŞ səhmlər Birjası NYSE’de gündəlik əməliyyat təxminən 25 Milyard dollarkən Forex bazarında gündəlik əməliyyat həcmi orta hesabla 5,5 trilyon dollardır. Valyuta bazarlarında gündəlik ticarətin həcminin yalnız 5% -i hökumətlər və firmalar tərəfindən verilən hərraclarından ibarətdiridir. Geriyə qalan əməliyyatlar spekulyativ məqsədlərlə həyata keçirilir.

  • Açılan mövqelərin 80%-i, 7 gündən daha qısa müddətdə açıq qalır.
  • Açılan mövqelərin 40%-i 2 gündən daha qısa müddətdə açıq qalır.
  • Edilən əməliyyatların 85%-i major paritelerde həyata keçirilir.
  • Edilən əməliyyatların% 28i EUR / USD cütündə həyata keçirilir.